Uncertainty of Life: An Academic’s Perspective

I was watching a talk of Yalın Alpay, who is a Turkish writer, on YouTube about his feelings related to the age of 40. At some point, I paused the video when I heard his wise words refined through 40 years of life with philosophical inquiries about the uncertainty of life. Here is his statement:

"My understanding of life since the twenties has been about making peace with the uncertainty of life. Life becomes livable when you accept that it is truly uncertain. So, living is a bit of the art of managing uncertainty. If you can manage uncertainty, I think you can move forward. If you can't manage, in order to avoid uncertainty, to find a reliable port, you have to reject most things and settle for much less, and this leads to unhappiness. Therefore, it is necessary to accept the uncertainty, that is, that oscillation first."

 

As I looked at the screen, dazzled, and listened to this statement over and over again, since I was struggling to manage the uncertainty at this stage of my life - I still struggle though. Maybe I felt a little bit relieved knowing there were other people suffering from this uncertainty. As the quote also implies, there is always a trade-off in life between choices from the perspective of uncertainty. I think that nobody can say either of the choices is the correct one. These are just preferences. And we can choose a path based on the circumstances at that stage of our life and these choices are highly influenced by the randomness of life. Neither path is definitively true. But all of them have consequences which we need to understand and sometimes put up with. 

I made a career change around the age of 31, choosing to be a researcher in academia. First, I felt like that I was late to start a PhD. Later, I realized that this gave me a mental advantage: I was resilient not to give up at hard times and had a different perspective to find creative solutions for the problems I deal with. At the end of my PhD, I was thinking that I am ready for new adventures in new countries and different research groups. However, nobody told me that the postdoctoral stage can be a black hole in my life and drag me to anxiety in a sea of uncertainty. I need to work on temporary contracts and I need to chase new positions and fellowships/scholarships constantly. After more than two years, this feeling of uncertainty can be exhausting, although I think that I am resilient.

While the uncertainty is very high until you become a tenured professor in academia, it is not more different in private sector. You can be laid off while you have a good position in a big company because something beyond your control happens in the financial world. In fact, there exists a social class that defines individuals working on temporary contracts as the “Precariat,” which combines “precarious” and “proletariat”. I heard this term from a sociologist friend of mine. I was happy to know that some intellectuals already defined it on the basis of the cruelty of capitalism. As a member of this social class, I feel constantly insecure due to the unpredictability of the job market.

As people trying to survive in this capitalist world, we need to find ways to manage this uncertainty. Psychotherapy can help if you can afford it. My naïve way of dealing with it is writing with a stream of consciousness in the mornings. Meditation (backed by a growing body of scientific evidence) and other philosophical concepts like stoicism can also provide assistance. Consequently, there is no way of running away from the cost for doing the job you love. On the other hand, you can unhappily do another job but enjoy a more stable life. In the end, I understand that I cannot avoid the uncertainty of life and the cost of my choices. I will do my best to embrace the uncertainty of life.

Bonus: Yalın Alpay's talk that I mentioned (in Turkish)

Image source: https://pixabay.com/illustrations/black-hole-spiral-space-nebula-7742925/

Shallowness in Academia: Quality or Quantity?

Since the foundation of Plato’s Academy among olive trees in Greece, academia evolved into different directions while trying to keep its essence. Academics, who are the people in the center of academia, are pushed to fulfill some performance metrics to survive in our century. While performance metrics are definitely necessary, quality must be considered over quantity. I will try to address and discuss some problems in academia on this “quality-quantity” issue from the perspective of a postdoctoral researcher.

My observations in academia show that an academic has two main responsibilities: Research and teaching. In addition, there is a third one which is to enlighten the public with the scientific knowledge, but I do not want to go into the detail of this. After finishing the PhD, there are generally two career paths: Working in the industry or staying in academia which include universities and research institutes. In some research institutes, it is possible to work as a researcher with fair salaries until the end of your career. However, there are not so many research institutes when it is compared with the number of PhD holders. Hence, people being eager to conduct academic research have generally one option which is pursuing the academic path via first working as a postdoctoral researcher and then being a professor in a university, although there are a few companies to conduct profit-oriented research.

As one decides to pursue the academic path after PhD, she/he faces the fact of publishing papers and getting citations as much as possible to be hired as a professor. In my field, there are two ways of publishing papers: Conferences and journals. The current academic system rewards the researchers with more publications, i.e., a high number of papers “gets your foot in the door” with my current PI’s words. This publishing pressure pushes researchers to have collaborations with other researchers to publish as much as possible. Actually, there is nothing wrong about collaborations. However, this generally results in one researcher’s work (sometimes two or three) with some other slight contributions from others. Although it is not necessarily always true, I have this impression and observation, when I see papers with more than three names. Naturally, as you collaborate, the number of citations gets higher even if the published papers have very slight contributions to the literature. This directly affects your academic metrics. I think Google Scholar, which shows the h-index, is the most popular metric platform among researchers. Although a high h-index mostly indicates the collaboration ability, it is highly respected and is the first thing when someone first looks at your academic profile. When a researcher feels himself/herself under “h-index” pressure, the academic behavior changes to more publishing rather than highly qualified works. However, under this “h-index” pressure, there is no time to work on qualified studies. This vicious cycle of publishing pushes an academic to faster but shallower papers, i.e., mostly n+1^st versions of some other works in the literature with nearly no creativity and authenticity. Here, I want to clarify a point. There is nothing wrong on publishing different variations of a subject in a field. These studies will set the existing theories, methods etc. to a sounder ground. But, if everyone follows this trend, who is going to conduct pioneering research or make the breakthroughs?

On the other hand, there is also a fairness problem in academia. You can have a conference publication with preliminary good results. Then, these preliminary results can be converted into a journal paper in a short time. This means that a good idea can make two papers. However, not everybody has sufficient funding to go to the conferences. I started to have the opportunity to go to conferences after starting to work in a developed country with sufficient funding. Unfortunately, I didn’t have this chance during my PhD. Therefore, there is a need for better, more fair and reliable academic indexes for scholar profiles.

As for the teaching part, there are a lot of things to say about the “missing teaching education” in academia as a researcher. But this is beyond my scope now. I would like to focus and discuss the intellectual personality of an academic. A professor teaches some courses according to his/her expertise. Beyond this, a professor should be a role model with highly intellectual abilities. In science/engineering fields, a professor should have knowledge of art, social sciences, and philosophy as well as social abilities such as leadership. At least, an awareness of basic concepts should be possessed. But who assesses these abilities in a job application? Fortunately, some good universities may consider these, but mostly the preferred ability is the capability of an applicant to secure external funding, having a good degree and a high number of publications. I believe that professors should be mentors and leaders rather than teachers. However, the students are still considered as “empty vessels to be filled with knowledge”. For the so-called Generation Z, this does not mean so much. They know that they can access the necessary information in seconds. In fact, they need good motivators, good mentors, and good story tellers in the lectures. A good track record does not necessarily provide these abilities for teaching. I believe an intellectual versatility is needed in addition to the expert knowledge. Thus, the new generation can be motivated to learn. In summary, the academic system should be arranged in a way to encourage for gaining new abilities beyond the expert knowledge. Otherwise, students cannot be led to be the open minded people of the future.

To conclude, we need academic metrics and criteria that assess the quality over quantity. Otherwise, it is inevitable for the academy to be drowned in the shallow sea of mediocracy. In addition, fair assessment criteria will reduce the effect of references that are received from “godfathers” in job applications. Fortunately, there are some people thinking about these problems like Andrew Akbashev and Sergei Kalinin as they wrote in Nature about the dangers of overpublishing and possible solutions on this issue. As academics, we need to discuss more on this issue and push each other to improve the quality of the scientific community.

 

Understanding the differences between the West and the East through the music of Ibrahim Maalouf

I have been following the French-Lebanese trumpeter and composer Ibrahim Maalouf since just a few years. I exactly do not remember but I think (thanks to Spotify algorithms:) I first discovered him in Piers Faccini's "The Beggar and the Thief" song in which I was amazed by the trumpet he played. Although his trumpet part was short, I quickly realized that there was something different, tasty and familiar in his way of playing the trumpet. 

Ibrahim Maalouf (Source: Wikipedia)

Actually, his songs have microtones and these are not known in western music where the notes C, D, E, F, G, A, B and also five more half tones (I mean flats[♭] and sharps[#]) are used. All in all, the western music is based on these 12 tones. However, in eastern music there is more than these half tones, i.e., quarter tones. As though it might look weird from the western perspective, these microtones express different emotions. They are widely applied in middle eastern music such as Turkish and Arabic classical music, by using some musical patterns which are called maqams. These maqams such as rast or hijaz determine the set of tones to be used including quarter tones. You can find a funny scene explaining the difference between western and eastern music from the film Yahşi Batı of the Turkish comedian and actor Cem Yılmaz below. 

The prodigy of Ibrahim Maalouf is that he mixes these eastern quarter tones and western jazz music elements in his songs ingeniously. To this end, he plays a quarter tone trumpet which was invented by his father Nassim Maalouf. I have to admit that he is really lucky, since he was born into a family full of artists. His father is a trumpet player, his mother is a pianist and also his uncle is the famous writer Amin Maalouf. It shouldn't be a surprise that he chose to be an artist. On the other hand, he was not so lucky that his family fled from Lebanon to France because of the civil war when he was a child. I can always feel the signs of this war through the emotions that his songs create. In many of his songs, such as Beirut (given below), you can understand the sorrow of the war and feel the wounds he received from this war in his childhood.

His songs are not always as sad as Beirut. He has also more jazzy and happy songs like "Maeva in Wonderland" or "Hashish". As Ibrahim Maalouf, there are other artists trying to establish bridges between eastern and western music. For instance, the Australian psychedelic rock band King Gizzard & The Lizard Wizard uses electric microtonal guitar invented by Tolgahan Çoğulu who is a Turkish academic and musician. The difference of this microtonal guitar can be figured out by this band's great song Sleep Drifter which was inspired by the song "Kara Toprak" composed by the Turkish folk music master Aşık Veysel.

These kind of combinations always excite me in music and I think that it widens my perspective and increases my openness to different cultures of the world. What I believe is that we need to embrace the richness of different cultures more, and art holds the key to unlock the doors in our minds against the prejudice of different cultures.

Bonus: All Around The Wall - My favorite song of Ibrahim Maalouf.

Kemeraltı ve Çocukluğumun Yaz Tatilleri

Bugün kendimi şımartmaya karar verdim. Julia Cameron'ın "Sanatçının Yolu" kitabındaki tabirle sanatçı buluşmasına çıktım. Başta amacım İzmir'den ayrılmadan Kemeraltı'nın bilmediğim yerlerini keşfetmeye çalışmak ve güzel şeyler yemekti. Aslında yaptım da bunu. Ama sonra ayaklarım beni çocukken yaz tatillerinde babamın dükkanında çırak olarak çalıştığım yerlere götürdü. 

Bu yerler, şu anda Kemeraltı'nın atıl bir bölümü olan ve İkiçeşmelik caddesinde, Agora ören yerinin karşısında bulunan Havra sokağı civarındaki sokaklar. Eskiden çok fazla ayakkabıcı atölyesi vardı bu bölgede. Babam ve dedemin beraber işlettiği, belediyenin ayakkabıcıları Pınarbaşı'na taşıma kararıyla kapanan "Aydın Pide ve Kebap Salonu" işte tam bu bölgede, Agora'nın karşı sokağındaydı. Orta-2'ye kadar, Heidi izlemek yerine -nasıl da merak edip hiç izleyememiştim- çocukluğumun yaz tatillerini geçirdiğim sokağın şimdiki hâlinin resmi şöyle:

Hemen şu soldaki direğin yanındaydı dükkan ve satıldı tabi artık. Ne kadar da uzun bir sokaktı küçükken. Elimde tepsilerle civardaki ayakkabıcılara pide ve yemek taşıdığım, kan ter içinde öğle servisinde babama yardım ettiğim zamanlar gözümün önünden geçiyor. Servis bittikten birkaç saat sonra "boşları" toplama işi başlardı. Şimdiki gibi kullan-at teknolojisi yoktu o zaman. Bulaşıkçı teyzemiz vardı ve hep o yıkardı toplanan boş demir tabakları. Nedendir bilmiyorum babam hep "kaynana" derdi o bulaşıkçı teyzeye. Babamla sürekli atışırlardı gülüşmeler içinde. Hiç dişi yoktu kaynananın ama hep sigarası ağzındaydı. Olimpiyatlarda kül silkmeden en çok sigarayı içme diye bir dal olsa kaynana kesin şampiyon olurdu. Bulaşıkları bitirince ertesi gün için soğanları soyar ve giderdi. 

Tam dükkanın önünde eğer o yaz kuzenim Erdem geldiyse işler hafifledikten sonra paket kağıtlarından uçak yapar ve uçurup yere düşmeden yakalamaya çalışırdık. Terleyince aynı paket kağıtlarını dedem sırtıma koyardı bazen - ne saçma! Bir de kedimiz vardı: Arap! Simsiyah bir kediydi. Akşamüstü  kasaptan kullanılmayan ete benzer ne varsa Arap için alırdık. Severdim onu ve oyunlarla beraber onu beslemeyi. Akşam olunca tek başıma 86 numaralı otobüse Çankaya'dan biner ve Üçyol'da inip eve giderdim. Hâlâ enerjim varsa sokakta arkadaşlarımla top oynardım.

Bir de şerbetçi amca vardı. Babam arada bana ev yapımı şerbet ısmarlardı. Yazın sıcağında içtiğim o şeftali ve karadut şerbetlerinin tadı hâlâ aklımda. Şerbetçi amcanın gözleri pek iyi görmezdi. Nedendir bilmiyorum gözlük de almazdı. Ama altılı ganyan -veya spor toto tam hatırlamıyorum- bültenini gözünün 3-5 cm yanına yaklaştırıp okuduğunu çok iyi hatırlıyorum. Şerbetçi amca o güzel şerbetlerinin tam da şurada (resimdeki iki arabanın arasında bir yerde) satardı:

Çocukluğumun yaz tatillerinden hatırımda devasa iş hanları, Mars kadar uzak Havra sokağı ve etrafındaki esnaf var. Bugün gördüğüm ise hepsinin küçültülmüş versiyonu ya da ben büyüdüm; bilmiyorum. Kemeraltı'nın Mezarlıkbaşı tarafından girişinde yer alan Havra sokağının etrafında gerçekten de bir sürü havra yani sinagog varmış. Önünden geçip fark etmediğim o yerler şimdi restore edilmiş. Mesela Portekiz sinagogu şöyle:

Kemeraltı ile beraber çocukluğuma bir ziyaret yaptım bugün. Yazın herkes çizgi film izlerken benim pişik içinde yaptığım çıraklığı iyi hatıralarla andım. Yüzümde bir gülümsemeyle dolaştım o mekânları, güzel Agora'nın hemen karşısındaki o değerlenmeyi bekleyen sokakları. Herkes çocukluğunun mekânlarını ziyaret edip güzel hatıralarla donatabilir bence. Kötülükler varsa da o kötülüğü yapanları affedebilir. Geriye güzellikler kalır...

 

HÜCRELER de MESAJLAŞIR: MOLEKÜLER HABERLEŞME ve NANOAĞLAR***

İnsanlar olarak en önemli özelliklerimizden biri, bir hikâye bağlamında yaşadıklarımızı ve düşüncelerimizi sürekli anlamlandırmaya çalışmak [1]. Bu kurduğumuz anlam dünyasını da söz, yazı ve resim gibi araçlara kodlayarak birbirimize mesaj olarak gönderiyoruz. Örneğin, yaklaşık 15.000 yıl öncesinde avcı-toplayıcı olarak yaşayan insan toplulukları, İspanya’nın Altamira mağarasında çizdikleri resimlerle bizlere bir mesaj gönderiyordu [2]. Konuşmanın evrilmesi ve hayatımızın tam ortasına oturması da aslında yine birbirimize mesaj iletme ihtiyacımızın en açık örneği. Zaman içinde, mesajlarımızı daha uzak mesafelere hızlı bir şekilde gönderebilmek için yeni yöntemler geliştirdik. Artık, telefon gibi teknolojik araçlar sayesinde ışık hızıyla mesajlarımızı dünyanın diğer ucuna iletebiliyoruz. Peki, hızlı olsun yavaş olsun, sadece insanlar mı mesajlaşıyor?

Mikro ölçekte düşündüğümüzde, bakteri gibi tek hücreli canlıların mesaj alışverişi dünyadaki en eski haberleşme yöntemlerinden biri olan moleküler haberleşmeye dayanıyor. Yani, mesajlar özel moleküller aracılığıyla alıcıya iletiliyor ve yorumlanıyor. Örneğin, bir bakteri topluluğunda yer alan bakteriler, diğer bakterilerin algılaması için orada var olduğunu belirten sinyalleşme molekülleri gönderiyorlar. Algılanan bu moleküllerin konsantrasyon seviyesine göre bakteri topluluğunda yeterli sayıda bakteri olup olmadığına karar veriyorlar (quorum sensing - yetersayı farkındalığı) [3]. Bunun yanında, insan vücudunda bulunan hücreler arasında da hücrelerin organize olarak doku oluşturması, hormon adı verilen sinyalleşme molekülleriyle vücudun farklı bölgelerindeki organlara bilgi gönderilmesi sayesinde düzenleniyor. Bir bakıma insanlar gibi çok hücreli organizmalar da yine moleküler haberleşmeyi kullanıyor[4].

Makro ölçekte ise birçok böcek türü feromon adı verilen kimyasallarla birbirleri arasında haberleşiyor. Örneğin, birçoğumuz karıncaların bir besin kaynağı bulduklarında, besini yuvalarına kadar ip gibi bir sıra halinde taşıdıklarını gözlemlemişizdir. İşte bu “karınca otobanı”, birbirlerine besin bulduklarının haberini veren feromonlar sayesinde oluşturuluyor. Bu şekilde üretilen bilgi, karınca kolonisinin diğer üyeleri tarafından da algılanıp yuvaya kadar iletilerek bulunan besinin, koloninin bu haberi alan diğer üyeleriyle birlikte yuvalarına hızlı bir şekilde aktarımını sağlıyor [5]. Bitkilerin de feromona benzeyen uçucu organik bileşikler aracılığıyla birbirleriyle moleküler haberleşme kullandığı biliniyor. Örneğin, domates bitkisi yapraklarını yiyebilecek otçul böcek tehlikesini algıladığında etrafındaki domateslere bu böceğin varlığını salgıladığı moleküllerle bildirebiliyor [6]. “Dikkat böcek var!” diyebiliyor yani domatesler.

Peki, bu bahsedilen moleküler haberleşmeyi biz nasıl ve nerede kullanabiliriz? Biyo/nanoteknolojinin gelişmesiyle birlikte basit görevleri yerine getirebilen nanorobot ve genetiği değiştirilmiş hücreler gibi mikroskopik ölçekteki biyolojik makinelerin (nanomakinelerin*) üretimi mümkün hâle gelmiş durumda. Henüz ticarileşmiş bir uygulaması olmasa da, laboratuvar ortamında geliştirilmeye devam edilen bu nanomakinelerin en önemli uygulama alanının insan vücudu içindeki ilaç dağıtımı, kanser tedavisi ve sağlık göstergelerinin izlenmesi gibi uygulamalar olacağı öngörülüyor [7]. Elbette, bir nanomakinenin kapasitesi kısıtlı olduğundan insan vücudu içine bir nanomakine sürüsü olarak zerk edilmesi planlanıyor. Bu sürü de sağlıklı hücrelere zarar vermeden, kanserli hücreleri yok etmek veya ilaç dağıtmak gibi uygulamaları oldukça karmaşık bir yapıya sahip insan vücudu içinde bir nanoağ halinde çalışarak yerine getirebilir [4]. Örneğin Şekil 1’de gösterilen hedefe yönelik ilaç dağıtımında, nanoağı oluşturan nanomakine topluluğu bir hap veya enjektör aracılığıyla vücuda salındıktan sonra, birbiri arasında haberleşerek koordine bir şekilde sağlıklı hücrelere zarar vermeden sadece ilaç verilmesi gereken hücreleri hedefleyebilir. Böylelikle, günümüzde kanser tedavisinde yaygın olarak uygulanan ve sağlıklı hücrelere zarar veren “kemoterapi” gibi yöntemlerin zararlı etkileri ortadan kaldırılmış olur. Söz konusu nanoağ içindeki haberleşme için, cep telefonlarımızın haberleşmesinde kullanılan elektromanyetik dalga temelli geleneksel haberleşme, anten/elektronik bileşenlerin mikro/nano ölçekte gerçeklenmesi/yerleştirilmesi ve biyolojik uyumluluk gibi sebeplerle günümüz teknolojisiyle pek mümkün görünmüyor. İşte bu yüzden moleküler haberleşme, bu nanoağ içindeki haberleşmeyi sağlamak için en uygun aday konumunda [8].

Şekil 1. Bir nanoağı oluşturan nanomakinelerin kanserli dokuyu bularak ilacı kanserli dokuya taşıması .

Bahsedilen motivasyonla, moleküler haberleşme konusu 2005 yılından itibaren haberleşme mühendisliğinin de ilgi alanına girmiş bulunuyor [9]. Bu alanda, haberleşme mühendislerinin cevaplamaya çalıştıkları sorunlar ise şöyle özetlenebilir: “Vücut içi uygulamalar için en uygun nanoağ mimarileri nedir ve nasıl uygulanabilir? Nanoağ içindeki haberleşme en verimli şekilde nasıl yapılabilir? Bunun için gereken alıcı ve verici nanomakinelerin tasarım parametreleri ve gönderilen moleküler sinyaller nasıl olmalı? Moleküler haberleşmenin makro ölçekteki uygulama alanları neler olabilir?”

Haberleşme mühendisliğinin bakış açısı, saydığımız sorunları haberleşme/ağ sistemi sorununa dönüştürüp buna uygun çözümler geliştirilmesini sağlıyor. Bu soruların cevaplarını vermek için, moleküllerin yayılma ve bilgi ulaştırma davranışları mevcut haberleşme, bilgi ve ağ kuramı çerçevesinde ele alınarak irdeleniyor. Bu araştırmalar biyoloji, kimya ve mühendislik gibi farklı disiplinlerin ortak bilgi birikimi ile ilerliyor. İnsanlığı daha sağlıklı yarınlara, belki de pratik olarak ölümsüzlüğe ulaştırmak için bilim insanlarının disiplinler arası çalışmalarına daha çok ihtiyaç duyulacak gibi görünüyor. Moleküler haberleşme de bu yoldaki disiplinler arası çalışmalar için tutkal görevi üstlenecek bir alan olarak ortaya çıkıyor.

 

*  “Nano” Antik Yunanca’da “cüce” anlamına gelen “nânos” kelimesinden gelmektedir. “Nano”, boyut olarak milimetrenin milyonda biri olsa da yazıda bu anlamda kullanılmamıştır.

 

KAYNAKÇA

[1]         Y. N. Harari, “Hayvanlardan Tanrılara - Sapiens,” Guard., 2014.

[2]         E. H. Gombrich, Sanatın Öyküsü, 19. baskı, 2019.

[3]         M. B. Miller ve B. L. Bassler, “Quorum Sensing in Bacteria,” Annu. Rev. Microbiol., 2001.

[4]         B. Atakan, Molecular Communications and Nanonetworks, Springer, 2014.

[5]         W. H. Bossert ve E. O. Wilson, “The analysis of olfactory communication among animals,” J. Theor. Biol., 1963.

[6]         M. Coppola ve arkadaşları, “Plant-To-plant communication triggered by system in primes anti-herbivore resistance in tomato,” Sci. Rep., 2017.

[7]         B. Atakan, O. B. Akan, ve S. Balasubramaniam, “Body area nanonetworks with molecular communications in nanomedicine,” IEEE Communications Magazine, 2012.

[8]         I. F. Akyildiz, F. Brunetti, ve C. Blázquez, “Nanonetworks: A new communication paradigm,” Comput. Networks, 2008.

[9]         N. Farsad, H. B. Yilmaz, A. Eckford, C. B. Chae ve W. Guo, “A comprehensive survey of recent advancements in molecular communication,” IEEE Communications Surveys and Tutorials, 2016.

*** Bu yazı, 03 Haziran 2020 tarihinde https://epistemturkiye.org/hucreler-de-mesajlasir-molekuler-haberlesme-ve-nanoaglar/ adresinde yayımlanmıştır.

Aylaklık Devrimi

COVID-19 salgını sebebiyle bazı meslek grupları hiç bir şey yokmuş gibi işlerine gidip gelmeye devam ederken, "beyaz yakalı" olarak tanımlanan çalışanlar evlerinde karantinada. Beyaz yakalıların çoğu için yabancı olan "home office" düzeni, mevcut çalışma şekli haline gelmiş durumda. Şu ana kadar "freelance" olarak çalışan yazılımcı, görsel tasarımcı gibi bazı meslek grupları zaten bu kavrama aşinaydı. Peki şu anki mecburi "home office" veya evden çalışma düzeni salgından sonra neleri değiştirebilir?

Üniversitede çoğunlukla Z kuşağından öğrencilerimle zaman zaman yaptığım konuşmalarda, birçoğu stajları sırasında gördükleri ve çalışma hayatına başlayınca uymak durumunda kalacakları mesai kavramının saçmalığından yakınırlar. Kendim de iki sene civarı evden çalışmış biri olarak bu konuda onlara hak veriyorum. İşe gidip gelirken her gün yollarda helak olmaya gerek yok gibi geliyor. Benzer şekilde, bilim insanı ve fütürist Martin Rees de verdiği röportajda salgın sonrası alacağımız derslerden birinin "Kent çalışanlarının her gün evle iş arasında mekik dokuyarak 'bir-iki keyifsiz saat' geçirmesinin gerekli olmadığını öğrenmemiz" olacağını söylüyor. Ofislerde çalışan beyaz yakalıların çok büyük çoğunluğunun yaptığı işler, telefon, internet ve bilgisayarın olduğu bir ortamda yapılabilir. Hâl böyle olunca ne diye ofislere gidip gelmek için büyük şehirlerde günde 2-3 saat zaman harcıyoruz? Şu anda görülüyor ki, ofislerde yapılan işler, pekâlâ evden de yapılabiliyor. Ancak, bu işin hem yöneticiler/işverenler açısından hem de çalışanlar açısından sakıncaları var.

Öncelikle evden çalışma düzenine geçebilmek için nitelikli yöneticilere ihtiyaç var. Hem kamuda hem de özel sektörde yöneticilerin çoğunluğu çalışan kişinin performansını iş yerinde kaldığı zaman üzerinden değerlendirme eğiliminde. Örneğin, bütün gün bilgisayarının başında oturup Youtube videosu izleyerek çalışıyor görüntüsü veren bir çalışan, işini yarım günde halledip kalan zamanında da iş yerinin mutfağında/kantininde vakit geçiren birine göre yöneticisinin gözüne daha çok girebiliyor. Bu durumda eskilerin sorgulamadıklarını sorgulayan yeni nesil, "Biz burada zaman öldürdüğümüz için mi para kazanıyoruz?" diye homurdanmaya başlıyor. Burada genellikle sorun, yöneticilerin altında çalışan insanların hangi işi ne kadar zamanda yapacaklarını bilmemesi, bu yüzden de ofisinde uslu durduğu kadar çalışanına değer atfetmesidir. Evden çalışma düzenine geçildiğinde, performans yönetiminin yapılan işler üzerinden yapılması gerekeceğinden yöneticilerin nitelikli olması zorunlu.

Çalışan tarafında ise evdeyken çalışma motivasyonu eksikliği, verimliliği düşüren bir sorun olabilir. Bu motivasyonu azaltan şeyler, evdeki fiziksel ortamın çalışmak için uygun olmamasının yanı sıra, evde birden fazla insanın yaşaması durumunda yalıtım problemi olabilir. Bunlardan daha önemlisi ise evden çalışmanın, çalışanların kendi aralarında ve yöneticileriyle olan iletişim problemlerine sebep olabilecek olması. Her ne kadar internet üzerinden sesli ve görüntülü konuşabilsek de fiziksel olarak aynı ortamda bulunmanın samimiyetini yakalamak mümkün değil. 

Bütün bunlar göz önünde bulundurulduğunda, salgın sonrasında beyaz yakalıların daha çok evden çalışma talep edebileceğini düşünüyorum, çünkü artık herkes bunun mümkün olduğunu uygulayarak gördü. Elbette bu topyekûn bir evden çalışma düzenine geçiş olmayacak. Ancak, çalışanların da daha çok talep etmesiyle melez bir çalışma düzenine geçilebilir. Çalışanların haftanın bazı günlerinde evden çalışması sağlanarak hem verimliliği arttırmak hem de çalışan motivasyonunu arttırmak mümkün olabilir. Bunun yanında, çalışanların çalışma saatlerini daha esnek bir şekilde ayarlaması da mümkün olmuş olur. Böylece yolda ve ofiste boşa geçirilen zamanı, kişinin "aylaklık" için değerlendirmesi mümkün olur. Bertrand Russell'ın "Aylaklığa Övgü"sünde belirttiği gibi bu aylaklık durumu da, pasif faaliyetlerden ziyade (üzerinde düşünmeden dizi/film izlemek gibi) insanları daha mutlu olabileceği aktif ve faydalı işler yapmaya yönlendirebilecektir. Salgın sonrası bir "Aylaklık Devrimi" olur mu? Göreceğiz...

Bonus: Böyle yöneticilerin tarihe karışması dileğiyle "İdrar Bekçisi Yönetici" :) 

Kasetler, Erkin Koray ve Yavaşlamak

Hepimizin kendimizi karantinaya alıp içimize döndüğümüz bugünlerde benim de salondaki eskiden kalma kasetlerim çarptı gözüme. (2000'lerden sonra doğanlar belki bilmeyebilirler: Walkman, teyp veya kasetçalar denilen aletlerle dinlenebilen, genelde 60-90 dakika arası kapasitesi olan analog ses kayıt ortamı :) Çok sevdiğim, Türk Psychedelic Rock müziğinin en önemli ismi Erkin Koray'a ait 1999'da çıkan "Devlerin Nefesi" albümünü elime aldım. Somut olarak elimde tutup o albümü dinlediğim yılları hatırlamak hoşuma gitti. Askeri lise yıllarında, ranza demirine astığım walkman ile üstümde yatan ranza arkadaşım Emre'nin gürültüsünü duymak yerine albümün bir yüzü bitip müzik durana kadar dinlediğim ve sonunda uykuya daldığım yıllara gittim bir an. Kasedi çıkartıp albüm kapağını ve içinde yazılanları incelemeye başladım. Genelde albüm kapağında, ilaç prospektüsü gibi  katlanmış bir halde şarkı sözleri, sanatçının mesajı, şarkıların söz ve müziklerinin kime ait olduğu gibi bilgiler bulunurdu. Ben de bakarken Erkin Koray'ın kaleme aldığı mesajını gördüm. Az buçuk hatırlıyordum ama okuyunca tekrar gülümsedim. Bu albümde yer alan "Memurum Ben" şarkısının hikâyesini anlatıyordu aslında. Bu şarkının sözleri Erkin Koray'a ait. Ancak bu şarkıyı yazmasına bir gün Mecidiyeköy'deki bir lokantada yemek yerken, eline iki mısralık bir şiir bırakan bir memur vesile olmuş. Şiir şöyle:

"Gönlüm çekse de yağlı böreği
Aşmaya kudretim yetmez bütçeyi"

Bu şiiri Erkin Koray'ın eline tutuşturan memur  "Al şunu" diyerek hiç bir şey beklemeden gözden uzaklaşmış. Erkin Koray da mesajında bu memura teşekkür ediyor ve telif hakkının kendisinde saklı olduğunu ve istediği zaman gelip alabileceğini söylüyor. Bu dizelerden yola çıkarak Erkin Koray şarkıyı yazıyor. Mesajın tamamı da şöyle:

Aslında bu, Türkiye'de her zaman yoksulluk sınırının altında çalışan memurun hâlini de özetleyen bir hikâye. Sendikaların etkin olmadığı ülkemizde, şiiri yazan kişi hak arayışından o kadar umutsuz olmalı ki bir şarkıcının bu konuda şarkı yaparak memurun ekonomik sıkıntısından herkesin haberdar edilmesini ve belki de bir maaş zammını umut ediyor.

Diğer yandan, bir kaset ve kapağında yazılanlar dönemin ruhunu da yansıtıyor. Bu kasetlerdeki şarkıları, kulağımızda walkman ve elimizde albüm kapağındaki sözleri ile defalarca dinlerdik. Mesela bu albüm için albüm kapağına muhtemelen o kadar çok bakmışım ki yıpranmaktan parçalanacak duruma gelmiş. Nasıl da defalarca dinlemişiz aynı şarkıları! Başka seçeneğimiz yoktu belki de ondan. Dijital platformlar ile şimdi o kadar çok seçeneğimiz var ki hep daha iyisi vardır belki diye bir şarkının tamamını dinlemeye bile tahammül edemiyoruz. Öyle eskisi gibi süresi 5 dakikanın üzerinde şarkılar da pek yapılmıyor artık. Çünkü kimsenin bu kadar beklemeye tahammülü yok. Hatta şarkıcılar artık albüm bile yapmıyorlar. Her şarkıyı "single (tekli)" olarak çıkartıp dinlenme ihtimalini arttırıyorlar. Yoksa bir saat boyunca 8-10 şarkılık  bir albümü baştan sona dinleyecek sabra sahip kaç kişi kaldı? İyi ki kasetlerin dinlendiği zamanları görmüşüm. İyi ki şarkı sözleri üzerinde düşünüp sanatçıyı anlamaya çalışmışım. Hızlıca tüketmeden sindirebilmek güzelmiş. Mutluluk belki de yavaşlamak ile mümkündür. Erkin Koray'ın albüm kapağında kendi el yazısıyla yer alan şu mesajla bitirelim:

"Happiness to all members of this unlucky Planet."
"Bu talihsiz gezegenin tüm mensuplarına mutluluklar."

Bonus: Erkin Koray -Memurum Ben

Hepsinden biraz alabilir miyim?

Vakti zamanında bir arkadaşım sormuştu: "Bu kadar kitap okuyorum da ne işe yarıyor? Okuduklarımdan neredeyse hiç bir şey aklımda kalmıyor, hatırlayamıyorum." Ben de Cemal Tunçdemir'in şu yazısına atıfta bulunarak: "Okudukların hiç bir yere gitmiyor. Sen okuduklarının özetisin aslında." demiştim. Arkadaşımın şaşırarak etkilendiğini hatırlıyorum. Aslında şimdi yazıyı tekrar okuyunca bu anlama gelen sözlerin Maryanne Wolf'a ait olduğunu anımsıyorum. Burada bahsettiğim yazıdan yola çıkarak çağımızın bilgi bombardımanı altında sığlık-derinlik konusunu tartışmak istiyorum.

Aslında arkadaşımın tespiti doğruydu. Okuduğumuz kitaplardan, yazılardan, makalelerden bir şey hatırlamıyoruz. Peki gerçekten niye okuyoruz o hâlde? Okumaktaki amaç bilgileri hatırlamak değil. Temel kazanımımız aslında şu: Farklı bir bakış açısı kazanmak ve bizim haricimizdeki her şeyi anlamaya çalışmak. Kitap okumanın amacına yönelik yakın zamanda okuduğum Murat Gülsoy'un "Büyübozumu: Yaratıcı Yazarlık" kitabında bahsettiği amaç ise olayı kurmaca okumak üzerinden ele alıyor. Burada yazar, edebiyat metinlerini okumanın bir "boşluk tamamlama oyunu gibi" olduğundan bahsediyor. Bu sayede beynimizi farklı bir yönde kullanır ve hayal gücümüzü derinleştiririz. Peki durum böyleyken neden artık daha az kitap okuyoruz? Veya kitap okumayı geçtim, neden okuduğumuz herhangi bir metni sonuna kadar okumaya tahammül edemiyoruz?

Bu konuda, tüm insanlık olarak hızlandırılmış bir evrim sürecindeyiz. Bu kadar çok bilgi akışı varken her bilgi paketinden bir cümle veya bir paragraf okuyup en fazla bilgiyi elde etme derdindeyiz. Sonuna kadar okumaya tahammülümüz yok. Bunun sebebi bilgi akışının çok fazla olması. Herkes her şey hakkında zamanını verimli kullanarak bilgi sahibi olmaya çalışırken, aslında yüzeysel bir bilgi ediniyor. Maalesef derin okumak diye bir şey neredeyse kalmadı. (Derin okumayla ilgili de ayrıca yine Cemal Tunçdemir'in şu yazısını tavsiye ediyorum.) Benim gözlemim bu yüzeyselliğin kuşaklar arasında farklı düzeylerde olduğu yönünde. Y-kuşağı bir akademisyen olarak   Z-kuşağındaki öğrencilerime internet üzerinden bir e-posta veya duyuru gönderdiğim zaman, derste fark ediyorum ki yazdıklarımın yarısı okunmamış. Muhtemel sebebi ise yazdıklarımı okurken Whatsapp veya Instagram'dan başka bir bildirimin gelip kişinin oraya yönelmiş olması veya okurken sıkılmış olması.  Bunun çözümü ise belli: Kısa metinlerle her seferinde yeni bir şeyler anlatmak. Öyle yaptığınız zaman, her yeni kısa gönderi ayrı bir heyecan ile okunuyor.

Kuşaklar arası farkın en bariz örneği yine Z-kuşağının okumak yerine bir şeyler izlemeyi tercih etmesinde. Ben de tabi ki birçok insan gibi Youtube'dan video izliyorum. Ancak bir konu hakkında derinlemesine bilgi sahibi olmak istediğimde konuyla ilgili kitabı veya dokümanı açıp okuyorum. Yeni nesilde bu iş biraz daha bir şeyler izleyerek öğrenmeye evrilmiş durumda. Sadece izlenerek öğrenilmeye çalışıldığında ise yüzeysellik kaçınılmaz oluyor, çünkü izleyince o konu hakkında genellikle daha az kafa yoruyoruz. Bu durum, bir eserin kitabını okumak ve filmini izlemek arasındaki fark gibi düşünülebilir. Kitabı okuduğunuzda her karakteri, her olayı, her düşünceyi çok daha uzun sürede detaylıca zihninizde yeniden oluşturursunuz. Filmini izlerken ise sadece kitabın özetini görmüş gibi olursunuz. Dolayısıyla olayları ve karakterleri kitap okurken olduğu gibi derinlemesine hayal edemez, tartışamazsınız.

Bunları düşünürken aklıma "Idiocracy" filmi geliyor nedense. Kendi kendime gülümsüyorum. Her şeyden azar azar bilgi sahibi olmak mı yoksa daha az şey hakkında derinlemesine bilgi sahip olmak mı? Bunun cevabını ben de bilmiyorum. Bonus olarak şu videoyu buraya bırakıyorum ama niyetim endüstri mühendislerini karşıma almak değil :)

Bonus:"Hepsinden biraz ama hiç birinden tam değil :)"

Hollanda - Belçika Gezisi için Alternatifler

Hollanda ve Belçika gezisi için internette birçok blog, seyahat sitesi vs. zaten var. Bu sitelerde yazılanların dışındaki alternatifleri (özellikle yeme-içme kısmını) kendi deneyimlediğim kadarıyla bu yazıda anlatmaya çalıştım.

Öncelikle, bazı internet sitelerinde yazılan "şunu yapmadan dönmeyin" tarzı tavsiyeler bana acayip itici geliyor. Herkesin deneyimlemek istediği şeyler farklı olabilir. Ben o yüzden kendi deneyimlerimi aktaracağım. Kafanıza yatanları denersiniz :)

Yeme-İçme

Kahvaltıdan başlayalım. Kahvaltı olayı biraz zayıf yurtdışında genelde. İnsanlar bir krosan (croissant) ve bir kahve ile güne başlıyorlar. Tabi Türkler olarak daha sağlam kahvaltılara alışkın olduğumuz için bir krosandan fazlasını istiyor insan :) Cem Yılmaz'ın da böyle bir tespiti var (https://www.youtube.com/watch?v=ibCvSksNvjg :) Aşağıdaki resim Gent'teki "Bakery Aernoudt"tan.

Hamur işi haricinde pancake yenebilir bu iki ülkede de. Hem tatlı hem de tuzlu seçenekleri var. Kahvaltı veya öğlen yemeği gibi yenebilir. Aşağıdaki pancake'i Brugge'da Cafe Au Lait'de yemiştim.

Bunun haricinde kahvaltı için Amsterdam'da Sarphati Park yakınındaki "Scandinavian Embassy"nin kahveleri güzel. Hem gitmişken biraz şehir dışında olsa da Sarphati Park da görülebilir. Tabi İskandinav usulü ürünler var burada. Burda İskandinavya'ya özgü "cinnamon bun" denemiştim kahve ile birlikte. Bizdeki tatlımsı çöreklere benziyor. Hatta ben annemin yaptığı üzümlü tahinli çöreğe benzettim biraz tadını içinde tahin olmasa da :) Sunum şu şekilde: 

Bunun haricinde Amsterdam'daki şarap barları hoşuma gitti. Ben çok bira sever olmadığım için yaz sıcağında soğuk pembe şarabı biraya tercih ederim. Bu konuda personeli ve menüsüyle aşağıdaki resimde görülen yer (Wijnbar Boelen Restaurant) benim favori mekanım oldu. Özellikle, güler yüzlü ve enerjik bir abimiz vardı ki, neşesiyle ölüyü diriltir :) Mekanda, sardalyalı kanepeler ve tabi ki Hollanda peynirlerinden oluşan peynir tabağı başarılıydı.

Yine pembe şarap için Amsterdam'ın kuzeyinde "Hangar" isimli restorana gittim. Tam nehir kenarında, turistik olmayan tatlı bir yer. Tek turist bendim sanırım :) Burada da yine benzer şekilde sardalya ve peynir tabağı ikilisi hoşuma gitti. Resimde görüleceği gibi, peynirleri hardalla servis ediyorlar ama hardal benim pek hoşuma gitmedi.

Amsterdam'da her yerde göremedim ancak Hollanda'daki ringa balığı güzeldi. Bu balığı sadece tuzlu suda birkaç gün bekletiyorlarmış. Onun haricinde başka bir işlem yok. Rotterdam'da insanların sokakta bu balığı bütün olarak yuttuklarını gördüm ve ben de denemek istedim. Rotterdam'da "Markthal"de ringa balığını bu şekilde denedim. Gerçekten pembe şaraba çok güzel eşlik etti. Bir fast food dükkanına gidip ringa-pembe şarap ikilisini deneyebilmek güzeldi.

Belçika'da bira baya meşhur. Çok fazla bira çeşidi var. 500'den fazla bira çeşidi olduğunu iddia eden "Dulle Griet"e oturup bira denedim. Bira seviyorsanız acı, tatlı, meyveli gibi bir sürü bira seçeneği var. Ayrıca, oraya ait 1,2 litrelik bira bardaklarında servis edilen biraları da var. Hızlı ve çok bira içenler deneyebilir ama bence bu kadar hamallığa gerek yok :) Ben peynir ve salamla beraber koyu renkli birasından memnun kaldım. Bar tasarımı da oldukça güzel.

Bit Pazarları

Amsterdam'da "Waterlooplein" mevkisinde her gün kurulan bir bit pazarı var. Çok büyük bir yer değil, ancak ucuz ve orjinal ikinci el eşyalar bulmanız mümkün. Ben birkaç parça orjinal hediyelik bile buldum. Kendime de şu açacağı aldım:

Waterlooplein haricinde Amsterdam'da ayda bir kere Avrupa'nın en büyük bit pazarı kuruluyor. Ben gidemedim ancak merak edenler burayı keşfedebilirler. Merkezde yer alan tren garının (Amsterdam Centraal) arkasından NDSM mevkisine ücretsiz feribot seferleri mevcut. Bunlara binerek bit pazarına ulaşılabilir.

Son olarak, hediyelik eşya alabilmek için bazı zanaatkarların tezgah açtığı "Spui" mevkisine gidilebilir. Burda biraz pazarlıkla uygun ve güzel hediyelik eşya almak mümkün.

Arılar ve Balıklar Konuşursa: Robotlar Aracılığıyla Türler Arası İletişim

Robotlar, 20. yüzyılda bilim kurgu olmaktan çıkıp laboratuvarlarda insanların çeşitli isteklerine cevap vermek için geliştirilmeye başlandı. Sanayide, üretim süreçlerini değiştirirken insan emeğinin yerine geçiyor. Isaac Asimov’un “Ben, Robot” kitabındaki öykülerinde kurguladığı “pozitronik beyinli” robotlar, 21. yüzyılda yapay zekâ ile birlikte artık daha çok hayatlarımıza giriyor. Peki, bu öğrenebilen robotlar, hiç etkileşime girmeyen canlılar arasında iletişimi sağlayabilir mi? Bir grup bilim insanı bunun için ilk adımı atmayı başardı.

Herhangi bir hayvan türüne ait bir sürünün içerisine yerleştirilen bir robotun hayvan davranışları üzerine olan etkileri yaklaşık son on yıldır üzerinde çalışılan bir konu.  Örneğin, robotlar aracılığıyla bir sığır sürüsünün hareketlerinin değiştirilebileceği  (Correll, 2008) veya robotların bir hamamböceği sürüsünün kolektif karar verme süreçlerini etkileyebileceği gösterildi (Halloy, 2007). 2019 yılı Mart ayında “Science Robotics” dergisinde yayımlanan bir çalışma ile ilk defa iki farklı hayvan türünün birbirleri ile etkileşerek ortak karar alabildiği gösterildi (Bonnet, 2019). Bu çalışma, Avusturya, İsviçre, Almanya, Fransa, Hırvatistan ve Portekiz’de yer alan altı farklı araştırma enstitüsünün ortaklaşa yürüttüğü ASSISIbf (Animal‌ and‌ robot‌ Societies‌ ‌Self-organise‌ and‌ Integrate‌ by‌ Social‌ Interaction‌- bees‌ and‌ fish)‌ adlı 6 milyon avroluk bütçeye sahip bir Avrupa Birliği projesi kapsamında gerçekleştirildi.

Araştırmacılar, biri İsviçre’de, biri Avusturya’da olmak üzere Şekil-1’de görülen iki farklı deney düzeneği geliştirdiler. İsviçre’deki düzenekte, dairesel koridor şeklinde bir havuz ve bu havuzun içinde bir zebra balığı sürüsü bulunuyor. Bu sürünün içinde ayrıca bir adet robot-balık kullanılıyor. Balıkların saat yönü (CW) veya saat yönünün tersi (CCW) olmak üzere iki yönde yüzme seçeneği mevcut. Bu robot-balığın alttan bilgisayar içeren bir düzenek ile hangi yöne doğru yüzeceği kontrol ediliyor.  Avusturya’daki düzenekte ise bir bal arısı sürüsü ve iki adet sabit robot-arı mevcut.  Her bir robot-arının üzerinde sıcaklık ve kızılötesi (IR) yakınlık sensörleri ve robotun sıcaklığını kontrol etmeye yarayan Peltier eleman mevcut. Buradaki arı sürüsü, robot-arıların sıcaklığına göre hangisinin etrafında toplanacaklarına yönelik bir seçim yapıyorlar. İki düzenek de kameralar vasıtasıyla izlenerek balıkların hangi yöne doğru yüzdüğü ve arıların da hangi robot-arının etrafında toplandığı tespit ediliyor. Bu iki düzenek internet vasıtasıyla birbirine bağlanarak kapalı döngü bir sistem kuruluyor.

Şekil 1 – İsviçre ve Avusturya’da kurulan deney düzenekleri

Bu kapalı döngü sistemde arıların hangi robot-arı etrafında toplandığı diğer taraftaki robot-balığın yüzme yönünü etkiliyor. Benzer şekilde robot-balığın yüzme yönü hangi robot-arının daha sıcak olacağını etkiliyor. Aşağıdaki video ile de izlenebilecek bu deneyde başlangıçta bir kaos oluyor. Arılar farklı robot-arıların etrafında toplanırken balık sürüsündeki balıklar farklı yönlerde yüzüyor. Ancak yaklaşık 25 dakika sonra iki taraf arasında bir uzlaşma sağlanıyor ve her iki sürü de koordineli olarak ortak bir seçim yapıyor. Bu durum, normalde etkileşimde bulunmayan iki farklı tür arasında robotlar aracılığıyla koordinasyonun sağlandığını gösteriyor.

Peki, bu çalışma ne gibi şeylerin önünü açacak? Araştırmacılar, bu yaklaşımın bitkiler, mantarlar ve mikroorganizmalar gibi türler arasında etkileşim sağlamak için kullanılabileceğini belirtiyorlar. Böylelikle, ekosistemler içinde bilgi akışı sağlayarak kopuk bağlantıların tekrar kurulması sağlanabilir.  Ayrıca, robotik sistemlerin hayvan davranışlarını öğrenip adapte olduğu uygulamalar da mümkün olabilir. Bunun yanında, iki farklı türün haberleşebilmesi, türlerin farklı alanlardaki potansiyelini kullanmamızı sağlayabilir. Sonuç olarak, bu yaklaşım ile tarım, hayvancılık ve çevre koruma başta olmak üzere birçok alanda doğaya zarar vermeden yeni bio-hibrit sistemler geliştirmek mümkün olabilir.

Not: Bu yazı, 16 Haziran 2019 tarihinde Yeşil Gazete'de (https://yesilgazete.org/blog/2019/06/15/arilar-ve-baliklar-konusursa-robotlar-araciligiyla-turler-arasi-iletisim-fatih-gulec/) yayımlanmıştır.  

Kaynakça

Bonnet, F. M.-F. (2019). Robots mediating interactions between animals for interspecies collective behaviors. Science Robotics, 4(28), eaau7897.

Correll, N. S. (2008). Social control of herd animals by integration of artificially controlled congeners. (s. 437-446). Springer.

Halloy, J. S. (2007). Social integration of robots into groups of cockroaches to control self-organized choices. Science, 1155--1158.

YALNIZLIK TEPSİSİ

Koymuştu yine mutfak tezgahının üstüne yalnızlık tepsisini. Öyleydi adı bu tepsinin: Yalnızlık tepsisi. Evde kimse yoksa, yiyeceği ne varsa o tepsinin içine koyar ve yemeğiyle birlikte salona geçerdi. Orada, bir yandan biraz belgesel izler, bir yandan da yemeğini yerdi. Beyni uyuşurdu bir süre bu tören devam ederken. Hatta, bu uyuşukluk bulaşık faslında da devam ederdi. Ne zaman tekrar salona dönse, bir karar vermesi gerekirdi. Biraz daha gündüz işyerinde yaptığı işlere devam mı etse, biraz film mi izlese, kitap mı okusa yoksa gitar mı tıngırdatsa diye bakardı pencereden dışarı. Birini seçip yapardı, hepimiz gibi. Ama evliliği bittiğinden beri, evde çalışmaz olmuştu. Canı çalışmak isterse biraz daha kalıyordu işyerinde. Yalnızlığını başka türlü bastırıyordu artık. Zor geliyordu bazen bu fiziksel yalnızlık ama seviyordu bir yandan da.

O gün, Ege'nin sıradan günlerinden biri değildi. Alışveriş yaparım diye, işyerinin servisinden çarşıya yakın bir yerde inmişti. Her zaman gittiği mandıranın önüne geldi. Durdu birden. İçeri girmekten vazgeçti. Ne yapacağını bilemedi. Ama canı o mandıraya girip, o her zamanki peynirden almak istemiyordu. Rastgele bir yöne doğru yürümeye başladı. Bir süre yürüdü öyle. Sonra ansızın aklına arabasını caddenin üstünde uygun olmayan bir yere park ettiği geldi. Polis park cezası yazıyordu bazen. Arabasına dönmeye karar verdi. Hemen camın üstüne baktı, herhangi bir ceza fişi yoktu. Hoş, artık cezalar eve de gönderilebiliyordu. Devlet, vatandaşından para alabilmek için tüm teknolojiyi kullanıyordu sağolsun! Arabasına bindi ne yapacağını bilmeden yine. Daha güvenli bir yere park edip içinde düşünecekti. Hemen iki dakika ileride deniz kıyısındaki otoparka park etti. Çok az araba vardı burada da. Zaten kışın kimse olmazdı. Ama yaz olsa bu saatte yer bulamayabilirdi. İnsanlar, bir şeyler içmeye deniz kıyısına gelirdi her yerden. Denize baktı bir süre. Sonra arabadan inip deniz kıyısında yürümeye başladı. Deniz kokan bu yürüyüş iyi gelmişti. Rüzgar da yoktu şansına, oturabilirdi bir bankta istese. Öyle de oldu. Yakındaki bakkala gidip şarap almaya karar verdi. Akşam yemeğini şarap ve çerezle geçiştirecekti denize baka baka. Yolun karşısına geçti hızlıca. İçeri girdiğinde, bakkalın da biraz sarhoş olduğunu fark etti. Belki de adamın günahını aldı suratı kırmızı görünüyor diye. Sarhoş olmanın nesi kötüydü gerçi! Ayarını bildiğin sürece sıkıntı yoktu. Zaten son bakkallardı bunlar. "Bırakalım da içsinler. Bu bakkallar da yerini süpermarkete devrettiğinde hepten ruhsuz kasiyerlere kalacağız zaten." diye düşündü. Şarabını ve öteberisini alıp bakkaldan çıktı. Tekrar karşıya geçip deniz kıyısına geldi ve boş bir banka oturdu.

Az ötede balık tutan insanlar vardı. Onlar da demleniyordu ağır ağır. Bazen aklı almıyordu bu balık tutanları. Yağmur, rüzgar veya kış demeden denizin kıyısındalardı her daim. Meditasyon gibiydi belki de. Hiç bir şey düşünmemeyi başarabiliyorlardı balık tutarken. Bir ara balık tutanlardan biriyle göz göze gelip karşılıklı plastik kadehlerini kaldırdılar birbirlerinin sağlığına. Kadeh kaldırdığı adam, tam da İzmir'in akşamları ortaya çıkan siyah poşetli abilerindendi. Mahalle delikanlısı olduğu anlaşılıyordu kılık kıyafetinden. Gündüz çalışırken tek motivasyonu akşamki siyah poşetiydi. Adabıyla bazen yalnız, bazen arkadaşlarıyla demlenir, sonra da uyumak üzere evinin yolunu tutardı bu siyah poşetliler. Kafasını, tekrar denize çevirdi. Uzaklara dalıp gitmeyi seviyordu. Deniz, sonsuzluk hissi yaratıyordu onda. O sonsuzluğun içinde düşüncelere dalıyordu. Şansına rüzgar da yoktu ve rahatça oturabiliyordu. Keyfi yerindeydi ama yine de yalnız olmasa daha iyi olurdu diye düşündü. Alkolün pezevengi muhabbetti onun için. Ama zihninden geçip giden hatıralar vardı o akşam sadece. 

Hava kararmıştı ve tam da şişenin yarısını bitirmişti ki bulunduğu banka biri oturdu. Bir kadın... Aklından düşünceler geçmeye devam ediyordu Ege'nin. Yarıladığına inandığı hayatını düşünüyordu. Ne kadar da büyük değişimler yaşamıştı. Beş sene önce biri ona şu anki konumunda ve kafa yapısında olduğunu söylese herhalde ihtimal vermezdi. Hiç kurtulamayacağını düşündüğü işini bırakmasını, başka bir şehre yerleşmesini, hayal bile edemeyeceği bir yerde çalışmaya başlamasını, kira da olsa güzel evini, birkaç sene önce sahiplendiği oyuncu köpeğini, yıllarca inandığı Tanrıyı terk etmesini düşündü. Bir de hiç bitmeyeceğini düşündüğü evliliğini. Beş sene öncesine göre öyle bir değişimdi ki bu hiç bir şeye körü körüne inanmıyordu artık. Ve hiçbir şeye şaşırmıyordu. Sadece ihtimaller vardı onun için. Her olayın sonucu iyi de olabilirdi, kötü de. Ama şunu da tecrübe etmişti ki hayatın akışında bir denge vardı. Kötü bir şeyler oluyorsa arkasından mutlaka iyi bir şeyler de oluyordu. "Bu saatte burda olduğuna göre sen de yalnız olmalısın." diye düşüncelerini böldü kadın. "Evet, suratımdan yalnızlık akıyor değil mi?" deyip gülümsedi Ege. "Sen en azından yalnızlığının farkındasın. Ya etrafını kalabalık görünce yalnızlığının farkına varmayanlar ne yapsın?" dedi kadın. "Doğru" dedi adam. "Yalnızlıklarımıza içelim o zaman.". Allahtan bakkaldan birkaç tane yedek plastik bardak almıştı. İçtiği şaraptan kadına da ikram etti ve birlikte kadehlerini kaldırdılar: "Şerefe!"

Aralarındaki sohbet bazen koyulaşıyor, bazen de durgunlaşıyordu. Konuşulanları sindiriyordu sanki o arada her ikisi de. Kadın şöyle sordu:
- Hayatta mutlu olmak zorunda mıyız?
- Bence değiliz. Mutluluk da bir tercih. Şartlar ne olursa olsun, mutlu olmak hayata nasıl baktığına bağlı.
- Çok sevdiğin birini kaybettiğinde bile mi öyle?
- Üzülmek normal tabi ki. Ama bunun her zaman olabilecek bir olay olabileceğinin bilincinde olursan, bu senin mutluluğunu engellemez. Mesela ben evliliğimin bitebileceğini hiç düşünmezdim. Sonsuz bir evlilik hayal ederdim. Ama hayatta "kesin" diye bir şey olmadığını öğrendim. Sonra kendimi bütün ihtimallere alıştırdım her durum için. Ondan sonra da sürpriz yaşamadım.
- Gerçekçisin gerçekten ya da biraz varoluşçu.
- Biraz varoluşçu, biraz romantik, biraz ondan, biraz bundan. İnsan olmanın normali bu.

Sonra yine bir sessizlik oldu. İkinci şişeyi almıştı Ege bakkaldan. Vücutlar gevşiyor, zihinlerdeki perdeler aralanıyordu. Ege devam etti konuşmaya:
- Schopenhauer'in çok sevdiğim bir benzetmesi var. Hayatı acı ve can sıkıntısı arasında gidip gelen bir sarkaca benzetir. Fakirsen, zor koşullarda yaşıyorsan acı çekersin ve bu acıdan kurtulmak istersin. Ancak, refah ve zenginliğe sahip olunca da can sıkıntısı başlar. Can sıkıntısından bir sürü saçma sapan şey yapmaya başlarsın.
- Biraz karamsar bir bakış açısı değil mi?
- Karamsar ama çoğunlukla gerçekçi. Ben bu kadar kötümser bakmıyorum hayata ama bu benzetme bana gerçekleri hatırlatıyor her zaman. Sarkacı iki uca savrulmadan dengede tutmaya çalışıyorum. Bazen uçlara savrulsam da ortaya gelmeyi öğrendim artık.
- Hayatın sillesini yedim diyorsun yani! Hahhaaa!
- Yemeden öğrenemezsin kolay kolay.
- Öyle galiba, yiyen iki insan birbirimizi bulmuşuz bu akşam.

Hava soğumaya başlamıştı iyice. Ama yine de tatlı bir mayışma hali vardı üstünde Ege'nin. Göz kapakları ağırlaşıyordu. Kapandı gözleri, yüzüne vurmaya başlamıştı rüzgar. Uçuyordu sanki gökyüzünde. Tüm arkadaşları, görüştüğü akrabaları ve ailesinden çok gördüğü farklı işyerlerinden meslektaşları birer birer sahne aldılar zihnindeki tiyatroda... Sonra sıçrayarak uyandı. Hiç adeti değildi böyle oturarak rahatsız uyumak. Yanındaki kadın gitmişti. Gitmişti diye düşündü ama sonra da hiç varoldu mu acaba o kadın, diye düşündü. Adını, yüzünü ve sesini hatırlamıyordu kadının. Sanki hiç var olmamış gibi. "Hatıralardan ibaret insan. Gerçekten var olmuş veya sadece zihnimde var olmuş fark etmez." diye düşündü. Kendisine o güzel akşamı yaşattığı için teşekkür etti içinden o kadına. Ardından birden aklına köpeği geldi. Burada keyif yaparken hayvan evde aç kalmıştı. Hem üzüldü hem de kızdı bu duruma. Köpeğinin ona ayak bağı mı olduğu yoksa onu hayata bağlayan bir varlık mı olduğu konusunda tam bir karara varamadı. Bu düşüncelerle arabasına bindi. Çakırkeyifti. Eve vardığında köpeğini besledi. Huzur içinde yatağına uzandı. Var olup olmadığından emin olamadığı kadını düşünmeye başladı. İyi ki de gelmişti oraya. Böyle anlar için yaşıyoruz belki de diye düşündü. Göz kapakları tekrar ağırlaştı ve kapandı.

“UZAY YOLU” GERÇEK OLDU: MOTORSUZ “YEŞİL” UÇAKLAR GELİYOR!

Geçtiğimiz günlerde havacılık tarihiyle ilgili, ülke gündeminde pek yer bulamayan büyük bir devrim gerçekleşti. “Uzay Yolu” gibi bilim kurgu yapımlarında gördüğümüz motorsuz hava araçlarına ait ilk prototip uçağın, dünyanın en iyi üniversitelerinden biri olan ABD’deki MIT (Massachusetts Institute of Technology) mensubu bilim insanları tarafından ilk uçuşu gerçekleştirildi. 

                                                           

21 Kasım 2018’de Nature dergisinde yayımlanan makalede, Steven Barrett  ve ekibi “İyon Sürüşü (Ion Drive)” teknolojisi ile uçurulan ve aşağıdaki resimde görülen prototip uçağın detaylarını paylaştı (Xu, Haofeng, et al, 2018). Uçakta, alıştığımız şekilde kanatların altında, dönen aksamı olan bir motor yok. Sadece iyon sürüşünü gerçekleştiren elektronik devre elemanları mevcut. Buradan MIT spor salonunda gerçekleştirilen ilk uçuşun videosunu izleyebilirsiniz.

Peki “İyon Sürüşü” ne demek? Uçağın kanatlarının altında biri “+”, diğeri ise “-“ yüklü elektrotlar ile yüksek şiddetli bir elektrik alan oluşturuluyor. Sonuçta, parçacıkların oluşturduğu “iyon rüzgarı” ile hava molekülleri hareket ettiriliyor ve bir itme kuvveti sağlanmış oluyor. Gerçekleştirilen ilk uçuşlarda, 5 metre kanat açıklığına sahip 2.45 kg ağırlığındaki uçak, 8-9 saniye boyunca 40-45 m yol alıyor. Uçak, gücünü lityum-polimer bataryalardan sağlıyor. Dolayısıyla, fosil yakıta bağlılık ve karbon salımı ortadan kalkmış oluyor. Bunun yanında, uçak sadece elektronik elemanlardan oluştuğu için tamamen sessiz bir uçuş gerçekleştiriyor. Bu özelliği ile önümüzdeki yıllarda yaygınlaşacak, kargo dağıtımından şehir gözetlemeye kadar birçok uygulamada kullanılacak olan gürültülü dronların da yerine geçmeye aday.

Ancak, %2,56 gibi bir verimliliğe sahip iyon sürüşü teknolojisinde alınacak daha çok yol var. Yolcu ve yük taşıyabilecek iyon sürüşlü uçakları yapmak için daha çok araştırma yapılması gerekiyor. Yalnız şunu da unutmamak gerekir ki Wright kardeşler 1903’te bugün kullandığımız içten yanmalı ve fosil yakıt ile çalışan motorlara sahip uçakları, ilk uçuşlarında sadece 12 saniye boyunca 55 metre öteye uçurabilmişlerdi. Onlar da bugün içinde yüzlerce yolcu taşınan, çift katlı, okyanus ötesi yolculuk yapabilen dev uçakların yapılabileceğini bilmiyorlardı. Bu “yeşil ve sessiz” iyon sürüşü teknolojisi, gelecekte daha verimli ve karbon salmadan uzun mesafeler kat edecek uçakların üretilip kullanılmasını sağlayarak daha yeşil bir dünyanın anahtarını elinde bulunduruyor olabilir.

Fatih GÜLEÇ

Not: Bu yazı 28 Ocak 2019 tarihinde Yeşil Gazete haberi olarak yayımlanmıştır. 

Kaynakça ve İleri Okuma

Xu, Haofeng, et al. "Flight of an aeroplane with solid-state propulsion." Nature 563.7732 (2018): 532. (https://www.nature.com/articles/s41586-018-0707-9  )

Franck Plouraboué,  “Flying with ionic wind”, Nature News and Views, (2018), https://www.nature.com/articles/d41586-018-07411-z

ÇOK KALABALIK OLDU, BİRİ DÜNYANIN PENCERESİNİ AÇSIN!

Dünya ısınıyor. Kullandığımız fosil yakıtlarla açığa çıkan karbon bir battaniye gibi dünyamızı sararak gelen Güneş ışınlarını uzaya geri göndermiyor. Dünya ısındıkça kutuplardaki buzullar eriyor ve beyaz buzlar suya veya toprağa dönüşüyor. Buz halindeyken Güneş ışınlarını yansıtabilen su, beyazlığını kaybedince ısıyı daha da emiyor. Isındıkça daha da çok ısınıyoruz. Tıpkı çoğaldıkça daha çok çoğalmamız gibi.

Dünya nüfusu 2018 yılı itibariyle yaklaşık 7 milyar. 2050 yılında ise Birleşmiş Milletler, yaklaşık 9.8 milyar olmasını öngörüyor. Şu anda bile dünya üzerindeki mevcut kaynakların bizi doyurup yaşatabileceği tartışılırken, daha çok insanla koca yaşlı Dünya bizim için gelecekte yaşanabilir bir yer olabilecek mi? Mevcut koşullarla tablo karamsar görünse de yenilenebilir enerji ve sürdürülebilir tarım politikalarıyla geleceğe umutla bakmak mümkün. Lâkin, bu düzeni bir anda değiştiremeyeceğimizin farkında değil miyiz? Amacımız insan türünü refah içinde yaşatmaksa, belki de evrimimize ters bir davranışla nüfus kontrolünü düşünmenin vakti gelmedi mi? Kapitalizm, ekonomi büyüdükçe herkes refah içinde olur, pastadan hak ettiği dilimi kapar diye beynimize kazıdı. Bu büyümenin ve refahın sonuna geldiğimizi hissetmiyor muyuz?

Birleşmiş Milletler 2017 Dünya Nüfusu Tahminleri (https://population.un.org/wpp/Graphs/DemographicProfiles/)

Yerküreyi karbona boğan ülkeler karbon salımını kısıtlayan Paris İklim Anlaşmasını imzalamayı reddederken veya anlaşma hükümlerini yerine getirmezken,  kısa vadede geleceğe umutla bakamıyorum. Dünyanın daha çok ısınmasıyla artacak iklim değişikliği, şimdiden yaşamaya başladığımız gibi mevsimleri dengesizleştirecek. Yazın ortasında hortum, kışın ortasında bahar göreceğiz. Kutuplarda eriyen buzullarla yükselen deniz seviyeleri deniz kenarındaki bazı şehirleri sular altında bırakacak. Bu da açlık ve susuzlukla beraber küresel ısınma kaynaklı göçleri doğuracak. Aslında, National Geographic'te yayınlanan "İklim Değişikliği ve Biz" belgeselinde de değinildiği üzere, başta Afrika’da olmak üzere dünya üzerinde iklim değişikliği sebebiyle doğduğu toprakları terk eden çok insan var. Çünkü su yok, tarım yapılamıyor. Dolayısıyla insanlar aç ve susuz. Anlaşılan o ki, dramatik somut etkiler sermaye sahipleri tarafından hissedilmedikçe ciddi önlemler alınmayacak gibi görünüyor. Daniel Quinn'in "İsmail" adlı kitabında insanlık, uçurumdan aşağıya düşen ve bu sırada bindiği alet üzerinde pedal çevirerek uçabileceğine inanan, ancak pedal çevirdikçe düşmeye devam eden bir tür olarak tarif ediliyor. Bilim insanları yere çakılacağımızı söylerken, sermaye ve güdümündeki siyasetçiler uçtuğumuzu iddia ediyorlar. Gerçekleri anlayabilmemiz için önce yere çakılıp zayiat vermemiz gerekiyor. Dibe çöktükten sonra kurtulmanın bir yolunu bulacağız.

Artık devletler, kısa vadede mevcut kaynaklara göre nüfusu kontrol altına almanın yollarını aramalılar. Bu sırada insanlık, geleceğe umutla bakabilmenin yollarını bulabilmek için de zaman kazanmış olur. Ama öyle Mars'a yerleşerek değil. Dünya ile barışık bir şekilde var olmanın bir yolunu bulmalıyız. Bulamazsak etrafımızdaki türlerle beraber biz de yok oluruz, dünyaya bir şey olmaz…